Το Gemini είπε
Η ΑΝΘΟΥΣΑ, Η ΞΑΝΘΟΥΣΑ, Η ΧΡΥΣΟΜΑΛΛΟΥΣΑ: Ένα Παραμύθι Αγάπης και Λήθης
Σε έναν κόσμο όπου οι κατάρες πιάνανε τόπο και η μαγεία φώλιαζε στις σκιές, ζούσε μια γριά φτωχή, με ψυχή μαρτυρική. Εφτά χρόνια λαχταρούσε μια φακή να γευτεί, μα
ποτέ η μοίρα δε την άφηνε να χαρεί. Μια μέρα, με κόπο μεγάλο, όλα τα βρήκε: λάδι κι αλάτι, κρεμμύδι και νερό, κι ετοίμαζε το γεύμα της το λιγοστό. Μα εκεί που η μυρωδιά γέμιζε τον αέρα, πέρασε ο βασιλόπουλος, ξέγνοιαστος, σαν χέρα. Με τ' άλογό του, έριξε το τσουκάλι, κι η γριά, με πόνο στην ψυχή, τον καταράστηκε με αλήθεια μεγάλη: «Να πεθυμήσεις, βασιλόπουλε, να λαχταρήσεις την Ανθούσα, την Ξανθούσα, τη Χρυσομαλλούσα!»Η κατάρα έπιασε τόπο, σαν σπόρος σε γόνιμο χώμα. Ο βασιλόπουλος, από τότε, έχασε τον ύπνο και τον τόλμο. Έψαχνε παντού, σε δάση και σε βουνά, μα η Ανθούσα ήταν κρυμμένη σε τόπο μακρινό, αθέατο, μαγικό. Κι έπειτα από τρεις μήνες ατέλειωτους, βρήκε ένα σπίτι ψηλό, χωρίς καμιά σκάλα, που έμοιαζε να αγγίζει τον ουρανό. Από ένα παράθυρο, έβγαιναν μακριά, χρυσά μαλλιά, σαν ρυάκι από χρυσάφι που κυλούσε μες στην ερημιά. «Ανθούσα, Ανθούσα, Χρυσομαλλούσα,» άκουσε μια φωνή, «ρίξε τα μαλλιά σου να ανέβει η μάνα σου, η Δράκαινα η τρομερή.»
Ο βασιλόπουλος, με καρδιά φτερωτή, περίμενε. Κι όταν η Δράκαινα έφυγε, τη φωνή της αντέγραψε, κι η Ανθούσα, με την αθώα της ψυχή, τα μαλλιά της έριξε στη γη. Ανέβηκε ο βασιλόπουλος, κι εκεί, μπροστά του, αντίκρισε ένα πλάσμα ονειρικό, με μάτια δυο άστρα και χείλη ροδοπέταλα. Η Ανθούσα, η Ξανθούσα, η Χρυσομαλλούσα, τον κοίταξε, κι οι καρδιές τους, σαν δυο ποτάμια, ενώθηκαν σε μια θάλασσα. Αποφάσισαν να κλεφτούν, να φύγουν μακριά, να χτίσουν τη δική τους φωλιά.
Μα η Δράκαινα, με την κακία της, τους πήρε είδηση, κι άρχισε να τους κυνηγά, πάνω σε μια αρκούδα αγριεμένη, σαν θύελλα που έρχεται μανιασμένη. «Ανθούσα μου, γρήγορα, πετάξου,» φώναξε ο αγαπημένος της, «ρίξε κάτι να μας σώσει απ’ αυτή τη συμφορά!» Κι η Ανθούσα, με χέρια τρεμάμενα, το αραιό της χτένι πέταξε. Κι αμέσως, ένα δάσος πυκνό, αδιαπέραστο, με αγκάθια κοφτερά, φύτρωσε, σαν τοίχος που στέκεται μπροστά στην οργή. Η Δράκαινα μάτωσε, μα δεν το έβαλε κάτω. Ξανά πίσω τους, με μανία ακόμα πιο μεγάλη! Η Ανθούσα, τότε, το πυκνό της χτένι πέταξε, κι ένα δάσος ακόμα πιο πυκνό, ακόμα πιο αιχμηρό, τους χώρισε. Μα η Δράκαινα, με τη δύναμή της, δεν το έβαλε κάτω. Έτσι, η Ανθούσα, με μια τελευταία ελπίδα, το πεσκύρι της (την πετσέτα) στον αέρα το πέταξε. Κι αμέσως, μια απέραντη θάλασσα απλώθηκε μπροστά τους, με κύματα αφρισμένα και βάθος ανεξερεύνητο. Η Δράκαινα, η τρομερή, δεν μπορούσε να περάσει το υδάτινο πέπλο, κι έτσι, η αγάπη τους, σώθηκε από την οργή.
«Πριν φύγω, όμως,» μουρμούρισε η Δράκαινα, με φωνή δηλητηριασμένη, «να σε ξεχάσει ο αγαπημένος σου, μόλις τον φιλήσει η μάνα του, να μείνεις στο δέντρο, σαν πουλί αβοήθητο, να κλαις για τη μοίρα σου, καταραμένο πλάσμα!» Κι έτσι έγινε. Έφτασαν σε ένα ποτάμι, κι ο βασιλόπουλος, με τη χαρά της σωτηρίας, ξέχασε την κατάρα. Άφησε την Ανθούσα σε ένα δέντρο ψηλό, με την υπόσχεση πως θα γύριζε, μα η βασιλομήτορα τον φίλησε, κι αμέσως, το πρόσωπο της Ανθούσας, έσβησε από τη μνήμη του, σαν όνειρο πρωινό.
Η Ανθούσα έμεινε στο δέντρο, με ψυχή ραγισμένη, να κλαίει για τον αγαπημένο που την ξέχασε. Μα η αγάπη της ήταν πιο δυνατή από κάθε λήθη. Έπλασε δύο ζυμαρένια πουλάκια, με αλεύρι από τους καημούς της και νερό από τα δάκρυά της. «Πουλιά μου, πετάξτε,» τους είπε, «πηγαίνετε στο παλάτι, σταματήστε στο παράθυρο του βασιλόπουλου, και πείτε του την ιστορία μας, όλη την αλήθεια!» Τα πουλάκια πέταξαν, κι ένα βράδυ, καθώς ο βασιλόπουλος κοιμόταν, στάθηκαν στο παράθυρο και άρχισαν να κελαηδούν, με φωνές γλυκές, μα γεμάτες νόημα. Του διηγήθηκαν όλη την ιστορία τους, από την αρχή μέχρι το τέλος, τα χρυσά μαλλιά, τη Δράκαινα, τα μαγικά χτένια, τη θάλασσα, τη λήθη.
Ο βασιλόπουλος άκουσε, κι αμέσως, σαν να ξύπνησε από έναν βαθύ ύπνο, θυμήθηκε. Η εικόνα της Ανθούσας, της Ξανθούσας, της Χρυσομαλλούσας, ξαναζωντάνεψε στην καρδιά του, πιο ζωντανή από ποτέ. Έτρεξε αμέσως στο δέντρο, τη βρήκε, και την πήρε στην αγκαλιά του. Οι καρδιές τους χτύπησαν σαν μία, κι ο κόσμος ξαναβρήκε το φως του. Παντρεύτηκαν με λαμπρό γάμο, που κράτησε σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες, και έζησαν αυτοί καλά, κι εμείς καλύτερα.
Η ΑΝΘΟΥΣΑ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΑΣ
Κάτω από τη σκιά του δέντρου που στέγασε τον πόνο και την ελπίδα, η Ανθούσα βρήκε ξανά την αγκαλιά του αγαπημένου της. Η λήθη διαλύθηκε, η κατάρα έσπασε, κι οι χρυσές μπούκλες της, σύμβολο πια της αθάνατης αγάπης, φώτισαν το δάσος. Το τέλος ενός παραμυθιού που μας θυμίζει πως, όσες δυσκολίες κι αν φέρει η ζωή, η αληθινή αγάπη, σαν χρυσαφένιο φως, βρίσκει πάντα τον δρόμο της για να λάμψει.
Το Gemini είπε
Το παραμύθι της «Ανθούσας» είναι ένας γλωσσικός θησαυρός, γεμάτος λέξεις που μυρίζουν ύπαιθρο, παράδοση και παλιά Ελλάδα. Ακολουθεί η ανάλυση των πιο ιδιαίτερων όρων που ακούσαμε στην αφήγηση:
ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥΓΛΩΣΣΑΡΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ
| ΛΕΞΗ | ΣΗΜΑΣΙΑ & ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ |
| ΖΑΜΑΝΙ | Προέρχεται από το τουρκικό zaman και σημαίνει τον χρόνο, την εποχή. Η φράση «έναν καιρό και ένα ζαμάνι» είναι η κλασική εισαγωγή που μας μεταφέρει σε έναν χρόνο μυθικό, εκτός πραγματικότητας. |
| ΤΕΤΖΕΡΗΣ | Το χάλκινο μαγειρικό σκεύος, η κατσαρόλα. Στο παραμύθι, ο τέτζερης της γριάς είναι το κεντρικό αντικείμενο που προκαλεί την οργή της και την επακόλουθη κατάρα. |
| ΠΡΟΠΟΔΙΑ | Η κλωτσιά, το χτύπημα με το μπροστινό πόδι του αλόγου. Είναι η κίνηση που έκανε το άλογο του ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ και έχυσε τη φακή. |
| ΞΥΠΑΣΤΗΚΕ | Ξαφνιάστηκε, τρόμαξε απότομα. Το άλογο «ξυπάστηκε» μόλις είδε τον τέτζερη στη μέση της ρεματιάς. |
| ΤΟΛΜΟΣ | (Ο Τολμός). Λαϊκός τύπος της λέξης «τόλμη». Συμβολίζει την ανδρεία και την αποφασιστικότητα. Όταν Ο ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ «χάνει τον τολμό του», σημαίνει ότι η μαγεία τού αφαίρεσε τη ζωτική του ορμή. |
| ΠΕΣΚΥΡΙ | Η υφαντή πετσέτα. Στο παραμύθι έχει μαγικές ιδιότητες, καθώς όταν η Ανθούσα το πετάει, μεταμορφώνεται σε θάλασσα για να σταματήσει τη Δράκαινα. |
| ΠΑΛΙΟΥΡΙΑ | Ακανθώδης θάμνος (παλιούρι). Στη λαϊκή φαντασία, τα παλιούρια είναι το απόλυτο εμπόδιο, καθώς είναι σχεδόν αδύνατο να περάσει άνθρωπος ή ζώο ανάμεσά τους χωρίς να ματώσει. |
| ΚΑΤΣΙΒΕΛΑ | Η γυναίκα που μοιάζει με τσιγγάνα ή είναι ρακένδυτη. Η Ανθούσα μεταμορφώνεται σε κατσιβέλα για να περάσει απαρατήρητη και να πλησιάσει τον φούρνο όπου ζύμωναν τα ψωμιά της «χαράς». |
| ΧΑΡΑ | Στην παραδοσιακή γλώσσα, η «χαρά» είναι ο γάμος. Όταν λένε «ψήνουν ψωμιά για τη χαρά», εννοούν τις προετοιμασίες για τον γάμο του ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ. |
| ΑΣΤΟΧΗΣΕ / ΑΣΤΟΧΙΣΑ | Ξέχασα. Είναι μια από τις πιο ποιητικές λέξεις του παραμυθιού. Η λήθη (το «αστόχημα») είναι το κεντρικό εμπόδιο που πρέπει να νικήσει η ηρωίδα. |
| ΑΡΙ ΚΑΙ ΠΥΚΝΟ (ΧΤΕΝΙ) | Το «αρί» είναι το αραιό χτένι. Η Ανθούσα χρησιμοποιεί δύο είδη χτενιών, συμβολίζοντας τη διαβάθμιση της δυσκολίας των εμποδίων που θέτει στη Δράκαινα. |
Το παραμύθι «Η ΑΝΘΟΥΣΑ, Η ΞΑΝΘΟΥΣΑ, Η ΧΡΥΣΟΜΑΛΛΟΥΣΑ» είναι μία από τις πιο γοητευτικές και διαδεδομένες ελληνικές παραλλαγές του παγκόσμιου παραμυθιακού τύπου ATU 310 (γνωστού στη Δύση ως «Ραπουνζέλ»). Ωστόσο, η ελληνική εκδοχή έχει βαθιές ρίζες στην τοπική παράδοση και έντονα στοιχεία αρχαίας ελληνικής μυθολογίας.
Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πώς λέξεις που χρησιμοποιούμε στα παραμύθια μας, και τις θεωρούμε «απλές» ή «χωρικές», κουβαλούν μέσα τους χιλιάδες χρόνια ιστορίας.
Ακολουθεί ο πίνακας που συνδέει τη γλώσσα της ΑΝΘΟΥΣΑΣ με την αρχαία ελληνική της ρίζα:
Η ΡΙΖΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ
| ΛΑΪΚΗ ΛΕΞΗ | ΑΡΧΑΙΑ ΡΙΖΑ | ΑΝΑΛΥΣΗ & ΕΞΕΛΙΞΗ |
| ΤΟΛΜΟΣ | Τόλμος | Στην αρχαία ελληνική (κυρίως στους δωρικούς τύπους), ο τόλμος ήταν η ενεργητική τόλμη. Παρέμεινε ζωντανός στον λαϊκό λόγο ως αρσενικό, για να τονίσει τη δύναμη του ήρωα. |
| ΑΣΤΟΧΩ | Ἀστοχέω (-ῶ) | Από το στερώ + στόχος. Σημαίνει αποτυγχάνω να βρω τον στόχο. Στα παραμύθια, η λήθη είναι μια «αστοχία» της μνήμης, ένας στόχος που χάθηκε. |
| ΞΥΠΑΖΟΜΑΙ | Ἐκ + Ὑπάγω | Συνδέεται με το αρχαίο ἐκπαγλέομαι (εκπλήσσομαι σφοδρά). Η εξέλιξη της λέξης δηλώνει τον απότομο φόβο που νιώθει κάποιος όταν «ξυπνά» βίαια από τη γαλήνη του. |
| ΑΡΙΟ (ΧΤΕΝΙ) | Ἀραιός | Η λέξη ἀραιός (λεπτός, αραιός) χρησιμοποιείται από τον Όμηρο. Στο παραμύθι, το «αρί χτένι» διατηρεί την αρχαία σημασία της μη πυκνής ύφανσης. |
| ΧΑΡΑ (ΓΑΜΟΣ) | Χαρά | Από το αρχαίο χαίρω. Η ταύτιση του γάμου με τη λέξη «Χαρά» δείχνει πως για τον ελληνικό λαό, το μυστήριο αυτό ήταν η ύψιστη εκδήλωση κοινωνικής ευδαιμονίας. |
| ΠΕΣΚΥΡΙ | Πρόσκειρον(;) | Αν και η λέξη θεωρείται δάνειο (peşkir), πολλοί γλωσσολόγοι βλέπουν τη σύνδεση με το βυζαντινό προσχέριον (αυτό που είναι κοντά στα χέρια), το αρχαίο χειρόμακτρον. |
Ακολουθεί η ανάλυση και το ιστορικό:
ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΩΓΗ
Η Προέλευση του Ονόματος: Το όνομα της ηρωίδας (Ανθούσα, Ξανθούσα, Χρυσομαλλούσα) είναι τριπλό και ρυθμικό, χαρακτηριστικό της ελληνικής προφορικής παράδοσης. Συμβολίζει την άνοιξη (Ανθούσα), το φως (Ξανθούσα) και τον πλούτο της φύσης (Χρυσομαλλούσα).
Σύνδεση με τη Μυθολογία: Το μοτίβο της κοπέλας που είναι κλεισμένη σε έναν πύργο/σπίτι χωρίς είσοδο θυμίζει έντονα τον μύθο της Δανάης, την οποία ο πατέρας της είχε κλείσει σε χάλκινο πύργο. Επίσης, η Δράκαινα-μητέρα παραπέμπει σε αρχέγονες μορφές της «Μεγάλης Μητέρας» που κρατά τη θηλυκότητα αιχμάλωτη πριν την ωρίμανση.
ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ
1. Η Φακή και η Κατάρα: Η ιστορία ξεκινά με μια ταπεινή τροφή, τη φακή. Η αδυναμία της γριάς να τη μαγειρέψει (έλλειψη λαδιού, νερού κ.λπ.) συμβολίζει τη φτώχεια και την ανέχεια της υπαίθρου. Η κατάρα προς το Βασιλόπουλο είναι η κινητήριος δύναμη της πλοκής – στην ελληνική παράδοση η κατάρα (ειδικά της αδικημένης τρίτης ηλικίας) θεωρείται πανίσχυρη.
2. Τα Μακριά Μαλλιά: Σε αντίθεση με τη δυτική «Ραπουνζέλ», στην ελληνική εκδοχή τα μαλλιά δεν είναι απλώς μια σκάλα, αλλά το σύμβολο της ζωτικής δύναμης της ηρωίδας. Η Δράκαινα ανεβαίνει χρησιμοποιώντας τα μαλλιά, υποδηλώνοντας τον έλεγχο που ασκεί η παλιά γενιά (η παράδοση/το παλιό) πάνω στη νέα.
3. Η Μαγική Φυγή (The Magical Flight): Αυτό είναι ένα από τα πιο αρχαία μοτίβα παγκοσμίως. Τα αντικείμενα που ρίχνει η Ανθούσα (χτένια και πετσέτα) μεταμορφώνονται σε φυσικά εμπόδια (αγκάθια και θάλασσα).
Το Χτένι: Σχετίζεται με την οικιακή ζωή και το νοικοκυριό.
Η Θάλασσα: Το απόλυτο ελληνικό σύνορο. Η Δράκαινα δεν μπορεί να περάσει το νερό, καθώς στις λαϊκές δοξασίες τα δαιμονικά όντα φοβούνται το νερό και το αλάτι.
4. Η Κατάρα της Λήθης: Το φιλί της μάνας που προκαλεί τη λήθη συμβολίζει την επιστροφή στις ρίζες και την παλιά ζωή που «σβήνει» το νέο έρωτα. Η Ανθούσα μένει στο δέντρο, μια αναφορά στις Δρυάδες της μυθολογίας, περιμένοντας τη δικαίωση.
ΤΟΠΟΙ ΠΟΥ ΣΥΝΑΝΤΑΤΑΙ ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ
Το συγκεκριμένο παραμύθι έχει καταγραφεί σε πολλές γωνιές του ελληνισμού, με μικρές παραλλαγές:
Κρήτη: Εδώ η Δράκαινα είναι συχνά μια "Λάμια" και η Ανθούσα κρύβεται σε πύργους που θυμίζουν τα ενετικά κάστρα του νησιού.
Δωδεκάνησα (κυρίως Ρόδος και Κως): Οι παραλλαγές αυτές δίνουν μεγάλη έμφαση στη θάλασσα ως το τελικό εμπόδιο που χωρίζει τον κόσμο των δράκων από τον κόσμο των ανθρώπων.
Ήπειρος: Η αφήγηση είναι πιο τραχιά, το σπίτι βρίσκεται σε δυσπρόσιτα βουνά και η αρκούδα της Δράκαινας είναι κεντρικό στοιχείο, λόγω της πανίδας της περιοχής.
Κύπρος: Η ηρωίδα συχνά αναφέρεται ως «Η Πεντάμορφη με τα χρυσά μαλλιά» και η γλώσσα είναι έντονα ιδιωματική.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.