Η ΜΥΡΣΙΝΑ

Ο ΗΛΙΟΣ Ο ΚΡΙΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΦΑΡΜΑΚΙ ΤΗΣ ΖΟΥΛΙΑΣ Μια φορά κι έναν καιρό, σε έναν τόπο που τον έλουζε το φως, ζούσαν τρεις αδερφές ορφανές. Μια μέρα, καθώς ο ήλιος έγερνε να βασιλέψει, στάθηκαν και οι τρεις αράδα-αράδα στο προσήλιο και φώναξαν: — «Ήλιο μου, προς ήλιο μου, ποια από μας τις τρεις είναι η καλύτερη;» Κι ο Ήλιος, που δεν ξέρει να κρύβει την αλήθεια, αποκρίθηκε: — «Η μια καλή κι η άλλη καλή, μα η μικρότερη, η Μυρσίνα, ακόμα και καλύτερη!» Σαν τα άκουσαν αυτά οι

μεγαλύτερες, η καρδιά τους γέμισε φαρμάκι. Την άλλη μέρα στόλισαν τους εαυτούς τους με τα καλά τους και τη Μυρσίνα την έντυσαν με τα πιο λερωμένα κουρέλια, ελπίζοντας να γελάσουν τον Ήλιο. Μα εκείνος πάλι την ίδια απόκριση έδωσε. Τρεις μέρες ρωτούσαν, τρεις μέρες ο Ήλιος δόξαζε τη μικρή. Τότε η ζούλια έγινε φωτιά και οι αδερφές βουλεύτηκαν να τη χάσουν.

Η ΠΛΑΝΗ ΚΑΙ Η ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗ ΣΤΟ ΒΟΥΝΟ — «Μυρσίνα», της είπαν, «η μάνα μας χρόνια είναι θαμμένη στο βουνό. Ας πάμε να την ξαναχώσουμε». Η δόλια η Μυρσίνα τις πίστεψε. Πήραν ένα πρόσφορο κι ένα πινάκι κόλυβα και κίνησαν. Περπάτησαν ώρες, ώσπου έφτασαν κάτω από μια οξιά βαθιά στο δάσος. — «Εδώ είναι το μνήμα!» είπε η μεγάλη. «Μα αχ! Ξεχάσαμε το στενοσκέπαρο για να σκάψουμε». — «Ποια θα πάει να το πάρει;» ρώτησε η μεσιανή. — «Εγώ φοβούμαι», είπε η μια. «Κι εγώ φοβούμαι», είπε η άλλη. — «Θα πάμε εμείς κι οι δυο αντάμα», είπε η μεγάλη στη Μυρσίνα, «κι εσύ κάτσε εδώ να φυλάς τα κόλυβα». Έφυγαν οι αδερφές χαρούμενες κι η Μυρσίνα απόμεινε μόνη. Καρτέρεσε ώσπου βασίλεψε ο ήλιος κι όταν το σκοτάδι άπλωσε, άρχισε να κλαίει τόσο γοερά, που την λυπήθηκαν ως και τα δέντρα. Τότε μια οξιά της ψιθύρισε: — «Μην κλαις, κορίτσι μου. Κύλα αυτήν την κουλούρα που έχεις και όπου σταθεί, εκεί να πας να μείνεις».

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΔΩΔΕΚΑ ΜΗΝΕΣ Η Μυρσίνα κύλησε την κουλούρα και την ακολούθησε τρέχοντας, ώσπου βρέθηκε σε έναν λάκκο μπροστά σε ένα σπίτι. Μπήκε μέσα, μα δεν είδε ψυχή. Εκεί κατοικούσαν οι Δώδεκα Μήνες, που όλη μέρα γύριζαν τον κόσμο. Η κοπέλα ανασκουμπώθηκε, σκούπισε, μαγείρεψε, έστρωσε το τραπέζι κι ύστερα κρύφτηκε στην κρυψάνα. Όταν ήρθαν οι Μήνες και είδαν το σπίτι νοικοκυρεμένο, απόρησαν: — «Ποιος μας έκαμε αυτό το καλό; Αν είναι παιδί, θα τον κάνουμε αδερφό, κι αν είναι κορίτσι, αδερφή μας!» Την άλλη μέρα, ο μικρότερος Μήνας έμεινε πίσω κρυμμένος και την έπιασε από το φουστάνι. — «Μπα, συ είσαι κυρά που μας κάνεις το καλό; Μη φοβάσαι, εμείς θα σε έχουμε αδερφή μας. Αυτό στον ουρανό το ζητούσαμε και στη γη το βρήκαμε!» Η Μυρσίνα έζησε μαζί τους σαν αρχόντισσα. Οι Μήνες της χάρισαν δώρα μυθικά: σκουλαρίκια μαλαματένια και φορέματα που είχαν πάνω κεντημένο τον ουρανό με τα άστρα, τη γη με τα χορτάρια και τη θάλασσα με τα ψάρια.

ΤΟ ΦΑΡΜΑΚΩΜΕΝΟ ΔΑΧΤΥΛΙΔΙ Μα η κακία των αδερφών δεν είχε τελειωμό. Έμαθαν πως η Μυρσίνα ζει και πήγαν να τη βρουν. Πρώτα της πήγαν μια τούρτα φαρμακωμένη, μα η Μυρσίνα έδωσε ένα κομμάτι στο σκυλάκι της, εκείνο ψόφησε, κι έτσι κατάλαβε την πονηριά τους. Τη δεύτερη φορά, της πήγαν ένα δαχτυλίδι. — «Είναι της μάνας μας», της φώναξαν από το παράθυρο. «Μας άφησε κατάρα να σου το δώσουμε όταν τρανέψεις». Μόλις η Μυρσίνα πέρασε το δαχτυλίδι στο δάχτυλό της, έπεσε ευθύς νεκρή. Όταν οι Μήνες την βρήκαν, έκλαψαν τόσο που αντιλάλησαν τα πλάγια. Την έντυσαν στα χρυσά και την έβαλαν μέσα σε ένα μαλαματένιο σεντούκι.

Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ Η ΔΙΚΑΙΩΣΗ Μετά από καιρό, ένα Βασιλόπουλο πέρασε από εκεί, είδε το σεντούκι και το ζήτησε επίμονα από τους Μήνες. Το πήρε στο παλάτι του. Μια μέρα, όντας βαριά άρρωστος, ζήτησε να μείνει μόνος με το σεντούκι. Το άνοιξε και θαμπώθηκε από την ομορφιά της Μυρσίνας. Καθώς την κοίταζε, είδε το δαχτυλίδι. — «Ας το βγάλω να δω αν γράφει το όνομά της», είπε. Με το που βγήκε το δαχτυλίδι, η Μυρσίνα αναστήθηκε! Διηγήθηκε όλη την ιστορία της στο Βασιλόπουλο κι εκείνος, οργισμένος με τις αδερφές της, ήθελε να τις τιμωρήσει. Μα η Μυρσίνα, με την καλή της την καρδιά, του είπε: — «Άστες, Ρήγα μου, ας το βρουν από τον Θεό». Έγινε ο γάμος και ζούσαν μια χαρά. Όμως οι αδερφές, μόλις έμαθαν πως η Μυρσίνα έγινε βασίλισσα, ήρθαν στο παλάτι να τη φαρμακώσουν ξανά. Το Βασιλόπουλο όμως δεν τις άφησε. Διέταξε να τις πάρουν και να τις εξαφανίσουν, κι από τότε δεν ακούστηκαν ποτέ ξανά.

Κι έτσι ζούσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα. Πήγα κι εγώ στο παλάτι, η Μυρσίνα μου έδωσε μια αρμαθιά φλουριά, μα στο δρόμο με κυνήγησε ο σκύλος της Μελάχρος, τα πέταξα για να σωθώ και τα έφαγε ο σκύλος. Αύριο ταχιά, πάρτε μια κουλούρα, δώστε την στον σκύλο και θα σας δώσει πίσω τα φλουριά!

Το παραμύθι «Η ΜΥΡΣΙΝΑ» αποτελεί μια από τις πιο γοητευτικές ελληνικές παραλλαγές του παγκόσμιου παραμυθιακού τύπου της «Χιονάτης» (ATU 709). Αν και η βασική δομή θυμίζει το γνωστό παραμύθι των αδερφών Γκριμ, η ελληνική εκδοχή είναι εμποτισμένη με στοιχεία της δικής μας λαϊκής κοσμοθεωρίας και καθημερινότητας.

Ακολουθεί η ιστορική και λαογραφική ανάλυση:

---

ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

Το παραμύθι έχει βαθιές ρίζες στην προφορική παράδοση της Ηπείρου και των Επτανήσων, αν και συναντάται σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο.

• Η Μυρσίνη (Μυρσίνη): Το όνομα της ηρωίδας δεν είναι τυχαίο. Η μυρτιά (μυρσίνη) είναι ιερό φυτό από την αρχαιότητα, συνδεδεμένο με την ομορφιά, τη θηλυκότητα και την Αφροδίτη.

• Λαογραφική Καταγραφή: Η συγκεκριμένη αφήγηση διατηρεί το ιδιωματικό χρώμα της υπαίθρου, χρησιμοποιώντας λέξεις όπως «τσιούπρες», «προσήλιο», «σταχιά» (αύριο) και «κολαστεί», που φανερώνουν την έντονη σύνδεση του παραμυθιού με την κοινωνική ζωή των περασμένων αιώνων.

---

ΒΑΣΙΚΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΜΟΤΙΒΑ

1. Ο Ήλιος ως Κριτής (Αντί του Καθρέφτη): Στην ελληνική παράδοση, ο Ήλιος είναι ο παντεπόπτης, αυτός που βλέπει τα πάντα και δεν μπορεί να πει ψέματα. Οι αδερφές δεν ρωτούν έναν καθρέφτη, αλλά το ίδιο το φως. Το μοτίβο του Ήλιου που αναγνωρίζει την ομορφιά είναι πανάρχαιο και συνδέει την ηθική καθαρότητα με την εξωτερική εμφάνιση.

2. Οι 12 Μήνες (Αντί των Νάνων): Αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον ελληνικό στοιχείο. Η Μυρσίνα δεν καταφεύγει σε νάνους, αλλά στο σπίτι των 12 Μηνών. Οι Μήνες παρουσιάζονται ως αδέρφια που γυρίζουν τον κόσμο (η ροή του χρόνου) και επιστρέφουν το βράδυ στο σπίτι τους. Η Μυρσίνα γίνεται η «αδερφή» τους, η νοικοκυρά που βάζει τάξη στο χάος του χρόνου, κερδίζοντας την προστασία τους.

3. Τα Μαγικά Δώρα (Ουρανός, Γη, Θάλασσα): Τα φορέματα που της χαρίζουν οι Μήνες (κεντημένα με τα άστρα, τα χόρτα της γης και τα ψάρια της θάλασσας) συμβολίζουν την κυριαρχία της ηρωίδας πάνω σε όλη την πλάση λόγω της καλοσύνης της. Είναι δώρα κοσμογονικά, που την εξυψώνουν σε μια μορφή σχεδόν θεϊκή.

4. Το Φαρμακωμένο Δαχτυλίδι: Ενώ στη δυτική παράδοση έχουμε το μήλο, εδώ έχουμε το δαχτυλίδι, ένα αντικείμενο που συμβολίζει τον δεσμό και την υπόσχεση. Οι αδερφές χρησιμοποιούν τη μνήμη της νεκρής μάνας για να την παγιδεύσουν, ένα στοιχείο έντονα δραματικό που υπογραμμίζει την ιερότητα των οικογενειακών δεσμών στην Ελλάδα.

5. Το Μαλαματένιο Σεντούκι: Η Μυρσίνα δεν θάβεται στο χώμα, αλλά τοποθετείται σε χρυσό σεντούκι. Το σεντούκι στη λαϊκή παράδοση είναι ο φύλακας των πολυτιμότερων αγαθών (προίκα, κειμήλια). Η «νεκροφάνεια» της Μυρσίνας μέσα στο σεντούκι συμβολίζει την ομορφιά που παραμένει ανέγγιχτη από τον θάνατο και τον χρόνο.

---

ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΔΙΔΑΓΜΑ

Το παραμύθι πραγματεύεται τη ζούλια (ζήλια) μεταξύ αδερφών, η οποία θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα αμαρτήματα. Η τελική τιμωρία των αδερφών από το Βασιλόπουλο (η εξαφάνισή τους) και η δικαίωση της Μυρσίνας τονίζουν πως η κακία αυτοκαταστρέφεται, ενώ η υπομονή και η εργατικότητα ανταμείβονται με την ανύψωση σε βασιλικό αξίωμα.

Το παραμύθι της «ΜΥΡΣΙΝΑΣ» είναι εξαιρετικά διαδεδομένο στον ελλαδικό χώρο, καθώς αποτελεί την εγχώρια παραλλαγή του παγκόσμιου τύπου της «Χιονάτης». Ωστόσο, οι πιο αυθεντικές και πλούσιες καταγραφές του εντοπίζονται κυρίως στα εξής μέρη:

1. ΗΠΕΙΡΟΣ

Είναι ο τόπος με τις πιο γνωστές καταγραφές. Στην Ήπειρο το παραμύθι διατηρεί μια ιδιαίτερα αρχαϊκή γλώσσα (με λέξεις όπως «τσιούπρες» και «προσήλιο»). Οι Ηπειρώτες αφηγητές έδιναν μεγάλη έμφαση στο μοτίβο των 12 Μηνών, οι οποίοι στα βουνά της Ηπείρου φαντάζουν ως οι απόλυτοι κυρίαρχοι της φύσης.

2. ΕΠΤΑΝΗΣΑ (ΚΥΡΙΩΣ ΛΕΥΚΑΔΑ ΚΑΙ ΚΕΡΚΥΡΑ)

Στα Επτάνησα το παραμύθι έχει μια πιο λυρική και «αστική» χροιά. Εκεί η ηρωίδα συχνά δεν ονομάζεται Μυρσίνα αλλά Μυρτιά ή Ροδούλα. Οι καταγραφές από τη Λευκάδα είναι ιδιαίτερα λεπτομερείς όσον αφορά τα μαγικά δώρα που δέχεται η κοπέλα από τους Μήνες.

3. ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ (ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ ΚΑΙ ΠΟΝΤΟΣ)

Οι Έλληνες της Μικράς Ασίας μετέφεραν πανέμορφες παραλλαγές, όπου το στοιχείο της μαγείας είναι ακόμα πιο έντονο. Στις εκδοχές αυτές, αντί για τους 12 Μήνες, συναντάμε συχνά 40 Δράκους, οι οποίοι όμως λειτουργούν προστατευτικά προς την ηρωίδα, όπως ακριβώς και οι Μήνες, αναγνωρίζοντας την αρετή της.

4. ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ

Στα νησιά αυτά συναντάμε παραλλαγές όπου ο Ήλιος παίζει κεντρικό ρόλο ως κριτής της ομορφιάς, αντικαθιστώντας πλήρως τον «μαγικό καθρέφτη» της δυτικής εκδοχής.