Δημήτρη Σαραντάκου, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων

Ηρακλής και Άτλας (μεταξύ 1513 και 1515). Έργο του Ιταλού ζωγράφου Μπερναρντίνο Λουίνι.

Από την ειρηνική εισβολή του Διόνυσου στις Ινδίες, τις περιπλανήσεις του Περσέα στην Αφρική, όταν αναζητώντας τη Μέδουσα έφτασε ως την Αιθιοπία, τα ταξίδια του Ηρακλή στη Δυτική Μεσόγειο, για τα μήλα των Εσπερίδων και έξω από αυτήν για τα άλογα του Γηρυόνη, ως την Αργοναυτική εκστρατεία και την Οδύσσεια, έχουμε τη μυθολογική αφήγηση τολμηρών εξερευνήσεων. Η εκστρατεία του Διονύσου στην Ινδία ------------------------------------------ Σύμφωνα με τη Μυθολογία, ο Διόνυσος, επικεφαλής «στρατού» που τον αποτελούσαν «θυρσοφόροι Σάτυροι και Βάκχες», Ναϊάδες, Νηρηίδες και Σειληνοί, καθώς επίσης και εξημερωμένα λιοντάρια και τίγρεις, «εισέβαλε» από τη Μικρασία στις Ινδίες, όπου διέδωσε την καλλιέργεια του αμπελιού και δίδαξε στους ανθρώπους την τέχνη της οινοποιίας. Στα “Ινδικά” του, ο Αρριανός παραθέτει αποσπάσματα από έργα του Μεγασθένη, του Νεάρχου, του Ονησίκριτου και άλλων συγγραφέων που έγραψαν για την Ινδία, στα οποία αναφέρονται παραδόσεις των Ινδών, πολύ πριν από την εισβολή των Αρίων στη χώρα. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι τα της εκστρατείας του Διονύσου στην Ινδία, ήταν γνωστά στους Ινδούς, πριν από την εκστρατεία του Αλεξάνδρου: “Προ του Αλεξάνδρου επεκράτει μεγάλη φήμη περί του Διονύσου, ότι δήθεν και αυτός εξεστράτευσε κατά των Ινδών και υπέταξε τους Ινδούς, ενώ δια τον Ηρακλή η φήμη δεν ήτο πολύ διαδεδομένη” («και προ Αλεξάνδρου, Διονύσου μεν περί πολλός λόγος κατέχει ως και τούτου στρατεύσαντος ες Ινδούς και καταστρεψαμένου Ινδούς.

Ηρακλέους δε περί ού πολλός»). Περσέας και Ανδρομέδα -------------------------- Ο Περσέας ήταν, κατά την παράδοση, γιος του Δία και της Δανάης, κόρης του βασιλιά του Άργους Ακρίσιου, η οποία για να τον γλιτώσει από την οργή του πατέρα της, τον έβαλε σε στεγανό κάνιστρο και τον άφησε στο έλεος των κυμάτων, τα οποία τον έβγαλαν στη Σέριφο. Εκεί ο Περσέας μεγάλωσε, προστατευόμενος του βασιλιά του νησιού, ο οποίος όμως αργότερα από φόβο μήπως του πάρει τον θρόνο, τον έστειλε να του φέρει το κεφάλι της Μέδουσας, ενός αποκρουστικού τέρατος που με την όψη του μόνο απολίθωνε τους ανθρώπους. Ο Περσέας αναζητώντας τη Μέδουσα, περιπλανήθηκε σε πολλές χώρες και κυρίως στην Αφρική, φτάνοντας ως την Αιθιοπία, όπου έσωσε την Ανδρομέδα, κόρη του Κηφέα, του τοπικού βασιλιά, σκοτώνοντας τον δράκο, που πήγε να τη φάει. Τελικά βρήκε τη Μέδουσα, της έκοψε το κεφάλι και γύρισε μαζί με την Ανδρομέδα στη Σέριφο. Στον μύθο του Περσέα συναντούμε πολλά στοιχεία, που τα ξαναβρίσκουμε σε μεταγενέστερους μύθους και παραμύθια. Ειδικότερα δε ο μύθος του ήρωα που σκοτώνει τον Δράκο, επέζησε χιλιάδες χρόνια, ως τις μέρες μας, μόνο που ο ήρωας μετονομάστηκε σε άγιο Γεώργιο. Οι άθλοι του Ηρακλή ---------------------- Ο Ηρακλής, εκτελώντας τις εντολές του Ευρυσθέα, περιπλανήθηκε σε όλον τον μεσογειακό κόσμο. Από τον έβδομο άθλο και μετά, ο Ευρυσθέας τον έστελνε σε όλο και πιο μακρινά μέρη, στην Κρήτη για να φέρει τον άγριο ταύρο της, στη Θράκη για τα ανθρωποφάγα άλογα του Διομήδη, πέρα από τη Μαύρη Θάλασσα, στη χώρα των Αμαζόνων για να φέρει τη ζώνη της Ιππολύτης, στη δυτική εσχατιά της Λιβύης, κοντά στον ωκεανό, για να φέρει τα μήλα από τον κήπο των Εσπερίδων και ακόμα πιο μακριά, σε νησί μέσα στον Ωκεανό να κλέψει τα πρόβατα του Γηρυόνη. Πέρασε ακόμη από τον Καύκασο, όπου σκότωσε τον γύπα που κατέτρωγε το συκώτι του Προμηθέα και περιπλανήθηκε στην Ιταλία και την Αδριατική. Όσον αφορά την εκστρατεία του Ηρακλή στην Ινδία, αυτή πρέπει να έγινε πολύ αργότερα από την εκστρατεία του Διονύσου, αφού σύμφωνα με τις μυθολογικές παραδόσεις ο Ηρακλής ήταν κατά εξ γενεές νεότερος από τον Διόνυσο. Πρέπει πάντως να επισημανθεί πως όχι μόνον ο Ερατοσθένης στην αρχαιότητα, αλλά και το πλείστον των νεότερων ερευνητών, αμφισβητούν εντελώς αυτούς τους μύθους περί των Νυσσαίων και των εκστρατειών του Διονύσου και του Ηρακλέους στην Ινδία, που τους θεωρούν προπαγανδιστικές επινοήσεις, συνδεόμενες με την εκστρατεία του Αλεξάνδρου στις Ινδίες. Η Αργοναυτική εκστρατεία ----------------------------- Αντίθετα με τους προηγούμενους μύθους, που αφορούν ταξίδια και περιπλανήσεις μεμονωμένων ηρώων, η Αργοναυτική εκστρατεία έχει όλα τα χαρακτηριστικά εξερευνητικού ταξιδιού. Ενδεχομένως, να απηχεί, με μορφή μύθου, τις πρώτες προσπάθειες των Ελλήνων να εισχωρήσουν στον Εύξεινο Πόντο, μολονότι το δρομολόγιο της επιστροφής των Αργοναυτών είναι περίπλοκο με αρκετές ανακολουθίες και αντιφάσεις. Σκοπός της Αργοναυτικής εκστρατείας ήταν να φέρουν στον βασιλιά της Ιωλκού, Πελία, το «χρυσόμαλλον δέρας» δηλαδή τη χρυσή προβιά του ιπτάμενου κριού, με τον οποίο ο Φρίξος και η Έλλη είχαν δραπετεύσει από τον Ορχομενό για να σωθούν από τις μηχανορραφίες της μητριάς τους και είχε αφιερώσει στον Άρη, ο επιζήσας Φρίξος, αφού η Έλλη κατά τη διαδρομή έπεσε από τη ράχη του κριού και πνίγηκε. Στην πραγματικότητα, η εντολή του Πελία είχε βαθύτερο σκοπό: την απομάκρυνση και ενδεχομένως τον θάνατο του Ιάσονα, που τον φοβόταν πως θα διεκδικούσε κάποτε τον θρόνο του. Ο Ιάσων ανέθεσε στον ικανότατο ναυπηγό Άργο να ναυπηγήσει ένα πλοίο, κατάλληλο για τόσο μακρινό ταξίδι. Το πλοίο, που από τον κατασκευαστή του ονομάστηκε Αργώ, ήταν φτιαγμένο από έλατα του όρους Πηλίου και εθεωρείτο το γρηγορότερο και το πιο στέρεο σκάφος της εποχής του. Επιπλέον, ήταν εξαιρετικά ελαφρύ, ώστε να είναι δυνατή, σε περίπτωση ανάγκης, η μεταφορά του στην ξηρά στα χέρια του πληρώματός του. Ο Άργος, που θα έπαιρνε κι αυτός μέρος στην εκστρατεία, αγνόησε φυσικά την εντολή του Πελία, να καρφώσει χαλαρά τα ξύλα, ώστε το σκάφος να διαλυθεί με την πρώτη θαλασσοταραχή. Κατά τις πηγές ήταν «μακρά ναυς» δηλαδή είχε μήκος 50 έως 60 μέτρα και είχε 50 έως 60 κωπηλάτες. Στην πλώρη του τοποθετήθηκε το δώρο της θεάς Αθηνάς, ένα κλαδί από τη Δρυ της Δωδώνης, που είχε υπερφυσικές ιδιότητες: μιλούσε με ανθρώπινη λαλιά, μάντευε τα μελλούμενα και προειδοποιούσε τους Αργοναύτες για επερχόμενους κινδύνους. Ξεκίνησε από το επίνειο της Ιωλκού, Παγασές, με κυβερνήτη τον Τίθυ. Στην εκστρατεία πήραν μέρος όλοι σχεδόν οι ήρωες της ελληνικής μυθολογίας, πενήντα τον αριθμό, με πρώτον τον Ηρακλή, που μόλις είχε πραγματοποιήσει τον άθλο του Ερυμάνθιου κάπρου και στον οποίο ο Ιάσονας προσέφερε την αρχηγία, αλλά αυτός δεν την αποδέχτηκε. Ανάμεσα στους Αργοναύτες, όπως ονομάστηκαν από την Αργώ, ήταν οι Διόσκουροι, Κάστωρ και Πολυδεύκης, ο Ίδας, ο Λυνκέας, ο Ορφέας, ο Πηλέας, ο Μελέαγρος, ο Τυδέας, ο Αμφιάραος, τα πτερωτά δίδυμα αδέλφια, ο Ζήτης και ο Κάλλαϊς και η κυνηγός Αταλάντη, η μόνη γυναίκα, που πήρε μέρος στην εκστρατεία. Πέρασαν από τη Λήμνο, όπου η φιλοξενία των γυναικών του νησιού, οι οποίες είχαν στερηθεί την ανδρική παρουσία επί χρόνια, ήταν τόσο θερμή, που παραλίγο να ματαιωθεί η εκστρατεία. Όταν το πλοίο έφθασε στην Μυσία, ο Ύλας, ο σύντροφος του Ηρακλή, πηγαίνοντας να φέρει νερό, χάθηκε και ο Ηρακλής έμεινε πίσω για να τον βρει, με αποτέλεσμα να μην πάρει παραπέρα μέρος στην εκστρατεία. Αφού ξεπέρασαν πολλούς κινδύνους και εμπόδια, όπως τις Συμπληγάδες Πέτρες, οι Αργοναύτες έφτασαν ως τις εκβολές του ποταμού Φάση, στην Κολχίδα. Παρουσιάστηκαν στον βασιλιά Αιήτη, ο οποίος τους υποσχέθηκε να τους αφήσει να πάρουν το χρυσόμαλλο δέρας, εφόσον ο Ιάσονας έσπερνε πρώτα τα εναπομείναντα δόντια του δράκοντα, τα οποία δεν είχε χρησιμοποιήσει ο Κάδμος στις Θήβες και κατόρθωνε να ζέψει στο άροτρο δύο βόδια με ατσάλινα πόδια, που έβγαζαν φωτιές από τα ρουθούνια τους. Όταν όμως ο Ιάσονας εκτέλεσε τις εντολές του Αιήτη, αυτός αρνήθηκε να τηρήσει την υπόσχεσή του. Με τη βοήθεια της Μήδειας, κόρης του Αιήτη, μιας όμορφης αλλά σκληρής γυναίκας, που είχε όμως ερωτευθεί τον Ιάσονα, κατόρθωσαν τελικά να πάρουν το χρυσόμαλλο δέρας και να φύγουν με την Αργώ, παίρνοντας μαζί σαν όμηρο και τον Άψυρτο, μικρότερο αδελφό της Μήδειας. Ο Αιήτης τους καταδίωξε με τα πλοία του, καθυστέρησε όμως μαζεύοντας τα κομμάτια από το σώμα του Άψυρτου, που η αδίστακτη Μήδεια σκότωσε και τεμάχισε. Αντιμετωπίζοντας μεγάλες τρικυμίες και μη μπορώντας να γυρίσουν από τον δρόμο του ερχομού τους, αναπλεύσαν τον Ίστρο (Δούναβη) και κατόπιν δια του Ηριδανού (Ροδανού;) βγήκαν στη Μεσόγειο, περιπλεύσανε την Ιταλία και γύρισαν τελικά στην Ιωλκό. Το πλοίο τους το αφιέρωσαν στο ναό του Ποσειδώνα, στον Ισθμό. Η Οδύσσεια ------------- Στην πραγματικότητα είναι η αφήγηση των περιπετειών και των περιπλανήσεων του Οδυσσέα, όταν μετά την πτώση της Τροίας, πήρε τον δρόμο του γυρισμού στην Ιθάκη, αλλά, επειδή αναφέρεται σε πλήθος χωρών, μπορεί να θεωρηθεί σαν αφήγηση περιηγήσεων ή εξερευνήσεων, άλλωστε, από τους πρώτους κι όλας στίχους του, το έπος αναφέρεται στον «πολύτροπον άνδρα» που «πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω». Πολλές από τις μνημονευόμενες χώρες (των Κικόνων, των Λωτοφάγων, των Λαιστρυγόνων, των Κυκλώπων, τα νησιά του Αιόλου, της Κίρκης και της Καλυψούς) έχουν από μεταγενέστερους σχολιαστές ταυτιστεί με παραθαλάσσιες περιοχές ή νησιά, κυρίως της Δυτικής Μεσογείου, το δε στενό της Σκύλας και της Χάρυβδης, θεωρείται πως ήταν το στενό της Μεσσήνης μεταξύ Σικελίας και Καλαβρίας. Όλες βρίσκονται σε μικρή απόσταση η μία από την άλλη και έτσι δεν είναι παράξενο πώς μπόρεσε ο Οδυσσέας να τις επισκεφθεί διαδοχικά, μέσα σε λιγότερο από τρία χρόνια. Γιατί μπορεί ο νόστος του να κράτησε δέκα χρόνια, όσα και η πολιορκία της Τροίας, αλλά από αυτά τα εφτά τα πέρασε μαζί με την Καλυψώ «εν σπέεσι γλαφυροίσι». Όπως η, χρονικά παλαιότερη, Αργοναυτική εκστρατεία απηχεί τις πρώτες απόπειρες των Ελλήνων να εισχωρήσουν στον Εύξεινο Πόντο, έτσι και η Οδύσσεια αναφέρεται στα πρώτα τους ταξίδια στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο. Δεν πρέπει όμως να μας διαφύγει μια ανακολουθία που παρουσιάζουν οι δυο αφηγήσεις, σχετικά με τις Σειρήνες, των οποίων το τραγούδι κατόρθωσε να απολαύσει ο Οδυσσέας, χωρίς κινδύνους αφού ήταν δεμένος στο κατάρτι του πλοίου του, ενώ οι ναύτες είχαν βουλωμένα τα αυτιά τους. Οι Σειρήνες όμως είχαν ήδη αυτοκτονήσει, όταν νικήθηκαν από τον Ορφέα κατά την επιστροφή της Αργώς από την Κολχίδα! 

Δημήτρης Σαραντάκος, Σχίζοντας τις γραμμές των οριζόντων, μια ιστορία των εξερευνητών του αρχαίου κόσμου.